Ahozko euskal literatura Garazin

15- Etxeko karrota saltsa

Jende biziki xuhurrak ziren Mehetegikoak, bana untsa ikasiak eta gisakoak iduri. Etxian bazuten beti zerbait jateko, bero-beroa, tenore guzietan, supazter ondoan. Eñaut, hango mutila, jakin beharrez errotik zer ote zen sorginkeri hori, egun batez goizian-goizik sartu zen ixilka sukaldian. Bazterrak oro itzuli zitien, zoko-moko guziak ikertu, bana gopor tzar bat bezik etzien atxeman, beltz-beltza supazterrian. Neskatoa heldu baitzen baratzetik, Eñautek galdegin zakon:

— «Eraxu Kattalin, erraxu-ta, zendako uzten duxu beti suiaren aintzinian lurrezko gopor tzar hori? Zer debru duxu horren barnian?»

Eta neskatoak berehala salatu zakon ahapetik:

— «Hor badixit ”etxeko karrota saltsa”, orai baita hamar egun egina dutala, nor jin ere, eta zer gerta ere!»

16- Apezaren janketa gaitza

Lehengo menditarrak etziren omen egun guziez asetzen. Nafarroko herri batian, goizetik gelariak galdegiten dako Jaun Erretorari:

— «Errazu Jaun erretora, saldaren egiten ari nuzu, eta ezarri behar duta haragi pxiño bat dupinaren barnian, bazkariaren dako?»

Jaun Erretorak, bere otoitz-liburia utzirik, soako bat egutegiari egin eta, Gelariari erten dako:

— «Egun, Fermina, jan behar dixigu xerri beharriaren laurdenaren laurdena.»

Ordian, Gelariak harritia:

— «Zer? Urdankitik hanbeste?... Ez nizin uste herriko besta giniela!»

Eta Jaun Erretorak, irriño goxo batekin hortzetan:

— «Bai Fermina, ohartu nuxu egun Asteartihaute dela! Eta bihar garizuma haste!... »

17- Mediku gaztia

Ardura mundu huntan gertatzen den bezala, bazen Behorlegin, artzain seme bat. Mutiko hua, biziki argidun izanik, igorri zuten ikastegi handietarat, eta hantik ateratu zen mediku. Ordian, Garaziko mendi xoko hortan, zer espantiak gure artzainaren etxian!

Hantik laster, bere lanetik bizi beharrez, sendakin gazte hua joan zen Pariserat, ustez eta han bilduko ziela errexki untasun eder bat. Bana hiri nagusi hortan etzen batere ezagutia. Jakitate anitz ukanikan ere, eta jin berri bat izanez, zer eginen zien hango mediku famatien artian? Egia erteko, jaun paristar horientzat etzena betiko egonen artzain euskaldun baten seme txar bat?

Arrunt etsitia zen gaizo mutikoa, sos guti irabaziz, noiz eta ere intzun baitzien erregiaren alaba eri zela... Arrain hexur gaixto bat bere zintzurrian gelditu zen, eta nehork etzakon bota arazten ahal. Alta Pariseko mediku aipatienak deitu zituzten andere horren sendatzeko, bana beti debaldetan. Azkenian, zakutik edo zorrotik, kinka tzar hortarik ateratu beharrez, erregiak jin arazi zien, jauregirat, gure mediku gaztia. Hau, ez jakinez xuxenki zer egin, egon zen zut-zuta gelaren erdian eta erran zakon nexkato eriari:

— «Araiz badakizu, anderia, artzain baten semia nizala eta ikasi dutala sendagintza Garaziko uniberzitate nausian! Beraz salatu, behar dautzut ardi kakarekin bezik etzitutala artatuko. Hea, idekazu ahoa zabal-zabala eta oihu egin zazu enekilan: «Mee, Mee!... Ardi kaka mehe!...»

Mintzaldi bitxi hori intzun orduko, erregiaren alaba hasi zen irriz karkailan, eta azkenian, eztul aldi izigarri baten ondotik, botatu zien arrain hexur madarikatu hua. Hortan, mediku gaztia besarkatuz, joan zen erregiaren ikusterat, erranez behar ziela ezkondu holako gizon jostakin eta jakintsun batekin. Erregiak, xoratia, hunartu zien bere alabaren galdia.

Hantik laster, handizki egin zituzten ezteiak, bazter guziak harrotuz, eta sekulako azantzetan, Behorlegitik Pariseraino herri guzia harritia zelarik! Uste duzien bezala, zernahi untasun edo zorion ukan zituzten geroztik. Eta untsa bizi izan balinbaziren, arabera hartarat hil ziren.

18- Jatsuko tripota tzarra

Garaztar gehienek bezala, Jatsiarrek hiltzen zuten xerria Eguberritik landa. Eta «Tarrapatainia» deitzen zuten etxe batian, beti lehenak ziren, xerri lan guzien bururatzeko. Hau zuten, egun guzietako errepika edo leloa:

«Lan eta lan,

Zalapartan,

Mekanikan,

Tarrapatan.»

Alta, Tarrapataineko lehen auzoak, aspaldi danik ikasi zien, bere kaltetan, etxe hartako tripotek jeusik etzutela balio: dena tipul eta gatza zirelakotz! Beraz, negu guziez, ohiduraren gatik, hango tripota ukan orduko, uzten zien dilindan, bazterturik. Eta gero, lehen bai lehen, beste etxe batetarat igortzen bere «xerriki-partiarekin».

Ba, bana etxe hartan ere ikasi baitzuten, odolki hua etzela huna, batere jan gabe sakatzen zuten aintzina beste auzo bati. Azkenian urtiak jin-urtiak joan, Jatsuko etxekandere guziek ezagutu zuten, arras untsa nolakoa zen Tarrapataineko tripota. Eta geroztik, igortzen zuten, gisa berian, beren auzorat. Behin batez, odolki madarikatu horrek egin zien, etxez-etxe, herriaren itzulia, eta hola Tarrapatainerat berriz agertu. Han bederen, jan zuten gogotik omen, eta batere ohartu gabe, etxekoa zutela!

Hala nola, pilotariek bezala, Tarrapatainekoek, beren tripotarekin sakatu zuten botia, ukan errefera, eta uste gabian kintzia irabazi alaintso!

19- Arto-ta gerezi

Ortzegunetan, goizian-goizik, Izpurako haurrak biltzen ziren elizaren ondoan katixima hasi gabe. Aldi batez, berantarekin jin ziren eta jaun apeza gogoetan zagon, jakin beharrez zer gertatzen zen. Azkenian, heldu dira lerro-lerro mutiko guziak eta apezak, bakotxari galdegiten:

— «Hik, Piarreño, zer ukan duk ote askaiteko?»

— «Nik Jaun Erretora, talo-ta-esne.»

— «Eta hik Eñaut?»

— «Nik, Jaun Erretora, kafe-esnia ogiarekin».

Arte hortan, Gilen Ttukuttun, haur gaixo bat jin zen etxetik, lasterka, hatsangatia. Ordu berian, apezak erten dako:

— «Eta hik Ttukuttun, zer jan duk goiz huntan azkena izaiteko... xingar-ta arroltze segurretik?» Eta haurrak kexatia:

— «Ba, kaka ba jauna! Nik arto-ta gerezi !»

25- Jaun Erretoraren gasna

Eguberri bezperan, Donibaneko Pattin artzaina ohartu zen etziela eman ohono bere apez-paga. Beraz, ardiak utzirik Eiharaberriko pentzetan, makil berri bat eskian, joan zen gure gizona apeztegiari buruz.

Gehexina, gelari xaharrak, ideki zakon borta, erranez Jaun Erretorra etzela etxian, zernahi jende kofesatzeko baitzen elizan, bana jinen zela ixtantian. Beraz, sar arazten du Pattin sukaldian eta mahairat ekartzen arno-ta-salda.

Elkorra baitzen gaixo Gehexina, oihuka erten dako Pattinek:

— «Hauxe da salda huna etxekanderia», eta ahapetik «Nun nahi bezan beroa da».

Gehexinak loriatia:

— «Xade ixilik otoi Pattin, gatza eta biperra bezik eztixi».

Eta gure artzainak eztiki:

— «Alta, segurki, untsa ageri du!»

Gero, ogi-ta gasna ekarririk, Gehexina hasten da arnoz basoaren betetzen, emeki eta xuhurki ustez eta gure artzainak erranen dakola azkenian aski diela. Pattinek, alegia ez ikusten, ateratzen du sakelatik bere tabakoa eta gelariari erten polliki.

— «Erraxu Gehexina, xuk ene basoa bete artian, nik pipa bat piztuko dixit xure baimenarekin».

Ez dakit aditu zienez untsa gaizo Gehexinak, bana denak utzirik mahaian, joan zen gaineko leiho batetarat ikusteko hea Jaun Erretora agertzen zenez. Arte hortan, gure artzaina egon zen buruz-buru gasnarekilan...Ordian, bere nafar-ganit handia zabaldurik, sak!... pikatu zien alimaleko gasna puska bat, ogi xerra batekin jateko: «Hau gasna huna!» eta sak!... beste puska bat hartzen du berriz: «Zer gasna hauta!» sak!... jotzen du aintzina, eta bi ahamenez, erdia xahutzen...

Uroski, Gehexinak, ikusten du azkenian Jaun Erretora elizatik ateratzen, eta erten dako zer gertatzen den etxian. Berri horiek intzutiarekin, apeza samurtzen da.

— «Gaixo emaztia! Zer? Ez baitakixu mendiko Basa Jaun horiek izigarriko apetitia dutela?... Goazen lasterka sukalderat. Segur nuxu ez balinbadugu kasurik emaiten, etxe guzia janen daukula artzain horrek»... Heltzen dira ordian Pattinen ganat, ikusteko hea gasnaren erdia bederen begiratzen ahal zutenez.

Kexu ziren basterrak. Bana Pattinek, anitz konplimendu eginik, hitz eman zakon Jaun Erretorari ukanen ziela bere artaldiaren axuri ederrena. Eta ganita berriz zabaldurik, sak!... pikatu zien berriz gasna puska bat: «Hauxe da gasna huna Jaun Erretora!» Harritia zen apeza, zut-zuta sukaldiaren erdian. Ordian, erten dako artzainari: «Biziki huna duxu omen, bana kasu egin zaxu Pattin! Joan den astian, medikiak erran dataxu gasna mota hortarik sobera jaten dienak mututzen ahal dela!»

Holako berri espantagarri bat aditziarekin, jeikitzen da Pattin arrunt xoratia:

«Ba ote? Errazu Jaun Erretora, atsulutoki eman behar datazu gasna undar hori, etxerat ekar dezatan, ene emazte kalakaria ez baitut ixil arazten ahal egunaz ez gauaz».

Hortan hartzen du gasna, eta mokanes gorri batian ezartzen du, untsa estekatuz bere makilaren puntan. Eta badoa eskerrak emanez.

Nik ez dakit Pattinek zer egin zien gasna hun hartaz, bana oren laurden bat segurik egon ziren, egiazki mututiak apeza eta gelaria.

Artzaina heldu denian,

Menditik gose gaixtoan,

Sartzen bada sukaldian,

Ez utz gasna mahainian!

Abbé Barbier, Donibane Garazin (Gerard Pikabearen bilduma)

26- Nausi zaharraren sudur hotza

Negia etorri orduko, Gilen, bere ofizioaz zikiteroa izanik ere, lanian ari zen «jan-truk» Haizetegiko jauregian. Jende gisakoak ziren biziki hango nausiak, bana xuhurrak bezan ergelak. Halere laketu zen leku hortan gaizo Gilen, eta batzutan erten zien bere laguneri:

— «Ez balinbadut dirurik irabazten Haizetegian, zer irriak aldiz egiten dituztan!»

Urtatsez, goizian-goizik, harri arrailtzeko horma batekin gure zikiteroa joan zen jauregiari buruz, hea urte berriaren gatik sos poxiño bat ukanen zienez ele pollit zonbait erran-eta. Bazen oren laurden bat jotzen ari zela, dena burdinez itzatia zen borta handian, ihardespenik ukan gabe. Nehor ez ageri eta, sartu zen ezkaratzian, bere boneta kendurik, oihuka erranez: «Hela!», behar den bezala. Bana beti bazterrak ixil-ixilak ziren. Azkenian, bostgarren aldikotz, «hela» eginez, azantz bat aditu zien zoko ilun batetik eta norbaitek erran zakon: «Aintzina!». Ordian, hats anitz harturik, irrintzin bat botatzeko bezala, gure Gilenek orroaz:

— «Jinkoak dautzietela urte hun bat, osagarriarekin!» Hola higitu ziren naski Haizetegikoak eta erran zakoten ordainez:

— «Bai zuri ere Gilen!... Gauza bera!... Gauza bera!»

Ele goxo horiekin aberasturik, gure mutila bazoan beraz kanpora sudurra luze, gogoa ilun, noiz eta ere jin baitzakon tarrapataka eskalerreri behera, gizon ttipi, xingortu bat. Haizetegiko nausi xaharra zen, igandetako soinekilan beztiturik. Etzen gaixtoa, bana burutik joaiten ari noiztenka. Hura bederen iduri zien xoratia zela Gilenen ikustiaz:

«To, hor hiza Gilen? Zer atsegina! Karrosa handiena hartzak berehala bi zaldiekin. Donibanerat joan behar diagu itzuli baten egiterat».

«Donibanerat orai?» galdegin zien Gilenek harritia. «Bana Jauna, izigarriko hotza baduzu kanpoan, eta sekulako bat biltzen ahal dukezu hementik ateratzian!»

Nausi xaharrak, bere tema ez utzi nahiz, Gilenek egin zien beraz erran bezala. Jarririk karrosaren aintzinian, gure zikiteroa ikaran zagon hotzarekin, zaldien uhalak ezin atxikiz, erhiak minberatiak eta matelak gorritiak. Jaun xaharra aldiz, dena kokorikatia zen karrosaren barnian, bero-beroa, kapa beltz handi baten azpian eta sudurra bakarrik agertzen zitzakola. Hantik laster, Jaunaren sudur hori ateratu zen leiotik:

— «Baxindaki Gilen zoin goxoki nizan barne huntan... Ez dixit hotz sudur punttan bezik!»

Gilenek etzakon so egin ere, bere boneta sartia beharrien gainetik, arrunt hotzak hila, elkorra eta mutia iduru. Bizkitartian karrosa Izpuran sartu zen. Hango karriketan nehor ez ageri, jende guzia supazterrian zelakotz. Bana Jaun xaharrak, berriz ateratu zien mokoa leiotik:

— «Baxindaki Gilen, zoin goxoki nizan barne huntan... Hotz ez dixit sudur punttan bezik! Sudur punttan bakarrik Gilen!»

Ordian, zanpez itzuli zen gure zikiteroa, hasarre gaitz batekin eta debria mihian:

— «Errazu, Jauna, nik alki hunen gainian bero ez dizit uzki xiloan bezik... uzki xiloan bakarrik jauna! Hortan sarrazu zure sudur hotza!»

Ez dakit zer egin zien geroztik Haizetegiko nausi xaharrak, bana etzien omen bere sudurra leiotik ateratu pidaia bururatu artio.

Perestu edo ergela,

Samurtzen bada mutila,

Ez uste egonen dela,

Ixilik hila bezala!

Donibane Garazi, 1890 (?), Pedro Garmendia

 27- Nausiaren erbia

Egun eder batez, Haizetegiko nausi gaztia joan zen mendirat bere orgekilan. Itzain gisa hartu zen gure Gilen zikiteroa, behar zutela iratze meta bat etxerat ekarri. Arrunt bere buriaz hartia zen mutiko gazte hua. Alta etzen biziki ederra: ttipia, lodia eta biribila alderdi guzietarik. Haren ondoan, gure Gilenek iduri zien ziri bat kuia batekin birazkatia!

Mendiratekoan, nausi gantzaduna pipatzen ari zen azkarki orgen hegi batian jarririk eta zangoak dilindan, bere sehia utzirik akuliarekin behien aintzinian. Azkenian, arras eneatia, erabaki zien behar ziela gure «Gilen zikiteroaz» trufatu, eta oihu egin zakon:

— «Zer sudur gaitza duxun Gilen!... hauxe da sudur handia! Holako moko zorrotz batekin, etxinuke akulurik behar behien manatzeko!»

Samurtu gabe, gure zikiteroak ihardetsi zakon eztiki eta irri batekin hortzetan:

— «Errazu nausia, nik zu bezalako matel lodiak banitu, batere ez litake ageri ene sudur luzia!»

Etxeratekoan aldiz, orgak mukurru betiak, etzuten hitz motz bat erran. Bana horra nun aditu zituzten ihiztari zonbaiten tiroak. Hantik berehala, sasutik ateratu zen erbi alimaleko bat, odolez gorritia, eta hila erori zen bidiaren erdian. Erbi eder hua ikusi orduko, nausia badoa lasterka haren biltzerat eta gordetzen du iratziaren azpian. Bere abileziaz hantia, oihu egin zakon bere itzainari:

— «Zer erbi huna jan behar dugun Gilen!... nik bederen segurrik!»

Gilen, alegia jeusik ez ikusi, ari zen behien aitzinian: «Behia be! Haugi, haugi!» Eta karrankaz orgak ari ziren etxiari buruz. Arte labur baten burian ahatik, nausi itzainari urbildu zen, ustez etziela intzun:

— «Zer erbi huna jan behar dugun Gilen!... nik bederen segurrik!»

Bana ele azken horien erten ari zelarik, horra nun agertu ziren, sasu baten gihiletik Garaziko ihiztari hoberenak: «Pettiri Uhartekoa» eta «Jakes Turrut» soinularia. Hatsangatiak, izerdiz bustiak, eta kexatiak, galdegin zuten nausiari hea etzienez ikusi erbi bat kolpatia eta ihesari emana.

— «Ori, tiro batzu intzun ditugu orai berian» ihardetsi zien nausiak, «bana jeusik ez dugu ikusi... Ez dea hala Gilen?»

Ezti-eztia, bere behiekin «Gilen zikiteroak» etzien kasu egiten ere. Bana, nausiaren ixilik, erakutsi zakon Jakesi, akuliaren puntarekin, nun gordetia zen erbia. Ihiztariek sartu zituzten eskiak iratziaren azpian eta hantik erbia ateratu! Hasarre gorrian, lotu ziren Haizetegiko nausiari, eta joka aurtiki zuten lurreat, zahagi huts bat bezala. Gure zikiteroa irriz ari zen, eta beti behien aintzinian: «Behia be! Haugi, haugi!» Eta azkenian, nausiari so eginik:

— «Zer zanpaldi huna hartu dugun jauna!... zuk bederen segurik!»

Errautsez betia, eta bere boneta behi kakaz zikindia, xutitu zen nausi gaztia, jeusik erran gabe. Gero, buria apal, gogoa ilun, segitu zitien orgak etxeratekoan.

Zerbait untsa gordetia,

Balinbada ebatsia,

Ta jabia ohartia,

Urrun ez da zafraldia!

28- Ezterenzubiko zubian

Pettan begiluze gure Ezterenzubiko mugazaina, euskaraz ari baitzen erdaraz bezain untsa, bere Gomenantak atxikitzen zien beti zubiaren ondoan.

Eta segurki, gaizo Pettanek bazien leku hortan zer egin.

Udako egun ederretan, zernahi jende arrotz heldu ziren zubiaren gainetik, ostatu baten keta, denak berotiak, egarritiak edo gosetiak. Bai eta ere emazte uzki zabal batzu «short» delako hekilan ipurdia zein gordetuz eta zitzi guziak agerian. Oi zer bixta ederra zien ordian gure Begiluziak!. Bana kexatu zen azkenian, beti zerbait galdegiten baitzakoten: hunek mendi baten izena, horrek Espainiarako bide hoberena... Eta baso bat arno bederen, sekulan ez pagatzen!

Agorrilako goiz bero batez, zubi aldeko ostatutik ateratu zakon Paristar jin berri bat, doi-doia iratzartia:

— «Dites donc douanier, c’est curieux, je n’arrive pas à m’orienter... Où est le Nord ici?» Eta Pettanek, alegia harritia:

— «Le Nord? Quel Nord? Ici Monsieur, on est au Sud ! Vous pouvez chercher partout à Esterençuby, on n’a pas de Nord!»

Berri ikaragarri hori intzun orduko, gure arrotza gelditu zen, ahoa zabal-zabala, hitz bat ezin ateratuz. Gero, itzuli zen lasterka ostaturat, ustez eta mugazaina burutik joaiten ari zela, iruzki ukaldi baten ondotik. Eta Pettanek, beti zut-zuta bidiaren erdian, erran zien bere baitan:

— «To, hau bederen ixil arazi diat nolazpait!»

Arratsaldian aldiz, haize hegoa hasi zen orroaz, bero gaitza botatuz eta zintzur guziak idortzen zitiela. Gure mugazaina, gustian jarririk etxe baten aintzineko harri alkian, erdi lo zagon, bere buria dilindan tripari so, noiz eta ere oihu handi bat jali baitzen errekaren aldetik:

— «Pettan!... Ho Pettan!»

«Pattin Artzaina» zen, menditik heldu, abarkak oinetan eta bere Nafar-astoa gasnez kargaturik. Pettan, lo zurrungan, etzen higitu ere. Ordian, artzainak berriz:

— «Pettan! Zer tenore da otoi?»

Pettanek, sudurra goitituz, eta gaizki intzun balu bezala:

— «To, milesker mutikoa! Baso bat aski diat, gorritik... Hortxeko ostatian... Berehala heldu nuk».

Arrunt elkorra zela guarda tzar hori, erran zien ahapetik gure artzain zikoitzak. Eta azantzik gabe joan zen aintzina bere zango luzekin Donibaneri buruz. Ordian, Pettanek aharrosi handi batekin:

— «Zer debru dute egungo gizonek, nik hitz bat ateratu orduko, hola joaiteko lasterka?»

Hemen duzie ikasi

Zonbaiti zer ihardetsi

Ez dutelarik onetsi

Behar dute ahoa hetsi!...

29- Supazterrian Pattin artzainarekin

Negu gau batez, Garaziko ostatuño batian, jende zonbait goxoki zauden supazterrian, afariaren ondotik. Zirt, zart, egiten zuten pindarrek eta garrek argitzen sutegi guzia. Bana etxekoak etziren su hartaz biziki axolatzen, zeren eta han baitzen, zizeliaren erdi-erdian, jarria kaskoin pidaiant jin berri bat, tirahala kalakan. Erran eta erran ari zen, dena espantu, aipatuz zer ikusi zien Parisen, Bordalen edo Tolosan.

Supazter xoko batian aldiz, Pattin artzaina ixil-ixila, kokorikaturik zagon, sudurra ezin berotuz. Etzen debaldetan mintzatzen gaixo Pattin, poxiño bat motela baitzen. Bana hantik berehala, arrotzaren zangoeri so egin eta, oihuka hasi zen, bere pipa ahotik ateratu gabe:

— «Su... su..., su duzu jauna!»

Frantximenta etzen higitu ere, ez utzi nahiz bere solasa. Eta eleketari eder horren aintzinian, denak zauden ahoa zabal-zabala, arrunt xoratiak. Beharbada neork etzien intzun Pattinen deia. Ixtant baten burian, ahatik, gure artzainak berriz:

— «Su... Su... Su duzu jauna!»

Oraikoan kexatia, kaskoinak bere kalakaren artetik, ihardetsi zien gogorki:

— «Ben quoi! Qu’est-ce qu’il a cet Indien? Qu’il la ferme à la fin !»

Hortan, hatsa hartu zien ohono bere hitzaldiaren segitzeko aintzina, nihuntik ezin errexituz. Eta Pattinek, samurtu gabe, beti pipa hortzetan, ezti-eztia:

— «Ka... ka... kaka dela horren! Eta azkenian be... berak erranen du!»

Arte labur baten burian, zipil urrin izigarri bat hedatu zen sukalde zoko guzietarat, kea ateratu baitzen, beltz-beltza, kaskoinaren zango batetik. Ordian bederen, gure predikaria zanpez jeiki zen supazterretik, eta berak erran zien egiazki, Pattin artzainaren ondotik:

— «Mais j’ai le feu au pantalon, nom de Dieu!»

Ihesiz joan zen kanporat lasterka, herriko iturriari buruz, zango-mainu baten hartzerat. Hola ixildu omen zen nolazpait! Bai eta ere ikasi zien, bere kaltetan, Euskaldun bat deika artzen delarik, kasu egin behar dela errepostu tzar bat eman gabe.

Lagunaren zuhur hitza,

Izanik ere bortitza,

Intzuleak onhar deza,

Zabalduz bere bihotza!

Donibane Garazin, 1920-1934  (Pedro Garmendia)

34- Garaziko biper gorriak

Pilota partida eder bat bazen igande arratsalde hortan Donibane Garaziko plazan. Pettiri Amerikanoa jin zen Uhartetik lagun baten keta Jakes Turruten etxerat, eta borta ideki orduko hasi zen:

— «Zer debru ari zizte bestenez, hortik higitu gabe? Espainiako pilotari hoberenak egun ditugu Garazin!»

Jakes Turrut eta Gilen Zikiteroa, goxoki jarririk, atsalaskaria iten zuten, eta eleketa ari ziren eztiki. Bana harritu zen gaixo Pettiri eta bere pilotariak ahatzi, ikusirik nola Gilenek jaten zitien gordinik izigarriko biper gorri batzu, karraskan, gatz poxiño batekin:

— «Mutiko dohakabia, etzazkitxula jan holako biper biziak! Suia lotuko zauxu zintzurrian eta tripatik beiti ipurdiraino erreko xira!»

— «Biziak horiek?» ihardetsi zakon zikiteroak, sudurra goitituz «Kuia bezan eztiak dituxu eta ahotik ezin utziak». Krask!... ausiki zien berriz alimaleko biper gorri bat.

Bere aldetik, Jakes Turrutek erran zien, aise utziko zitiela, Euskal Herriko biper gorri guziak, etxekanderiak ekartzen bazazkon bostpasei biligarro errerik eta tomatian zikindiak...

— «Otoi ez aipa!»... oihu egin zakon gure Amerikanoak, mihia erdi ateratia. «Nik ere jan nezazke, medikiak ez banu debekatu ihizkia. Oi, zer xantza duzien osagarri eder baten ukaitiaz, urde gizon tripoiak!»

Ordian Gilenek, laugarren biperrarekin hortzetan:

— «Ziek, Garaziko xapeldunek, beti zerbait gehiago behar zindukete. Baduzie ohoria, baduzie untasuna, baduzie zernahi... Bana debria ukanik ere, arroltziak kuxkian jan beharko dituzie, «Itur-xiloko» urarekin.»

Hortan, biper gorri bat berriz buztanetik atxikiz, «Krask!» bi ahamenez iretsi zien, «Xure osagarriari, Pettiri!». Eta baso bat arnoz beterik, zankez edan zien, Amerikanoa utzirik harritia.

Agian hau ohartu zen azkenian, pilota partidarat joan behar ziela.

Biltzen ditugun biperrak,

Agertzen diren jendiak,

Eztiak edo biziak,

Ez dira arras berdinak!

35- Pettiri Uhartekoaren balentriak

Garaziko ihiztari aipatiena izanik ere, gure «Pettiri Amerikanoa» zahartzen ari zen... gazte ezin egonez! Eta akitia baitzen mendiz-mendi ibiltziaz bere zakurrarekin zangoetan, eraiki zien urtzotegi txar bat Uharteko iratzetan. Geroztik, han egoiten zen barrandan, goxoki jarririk, bere arma adar batetik dilindan, ustez eta urtzoak agertuko zirela lerro-lerro, bere sudurraren aintzinian. Ardura, xahakoa untsa perekatuz geroz, lo zurrungan zagon, gure ihiztaria, arratsalde guzia.

Iratzartzen zelarik, ilunzeiniak errepikan ari ziren Uharteko elizan, eta Pettiri gelditzen urtzorik gabe. Etxerateko bidian ahatik urtzo zonbait atxemaiten zitien, tiro bat eman gabe, ixil-ixila sartzen baitzen Kaskoin ihizki saltzale baten etxian, bere baitan erranez:

— «Kaskoin jin berri hunek ezpaitaki nor nizan, nehork ez du jakinen erosten dituztala ene urtzoak».

Giza gaizoa! Etzakien Kaskoin baten mihiari behar zela kasu egin suiari bezala. Aspaldi danik ohartiak ziren Garaztarrak Pettiriren balentriaz. Eta zer irriak egiten zituzten Donibaneko «sasupeko xoriak». Hola deitzen dira karrikatar zonbait, gordetzen direlarik leioen gihilian, ikusteko zer gertatzen den kanpoan.

Bizkitartian, ihautiri goiz eder batez, Eihalarreko gaztek sekulako Santibate bat muntatu zuten gure ihiztariaz trufatu beharrez. Bildu zituzten, soinulari batekin, jantzari hoberenak: bolantak, sigantiak, basanderiak, bai eta ere atxeman zuten koblakari bat alaintso! Jauzika eta irrintzinaka joan ziren Uharteri buruz, eta debriak hartiak, urbildu, xuxen-xuxena, Pettiriren etxeraino.

Lo zagon gure Amerikanoa, bana zanpez iratzartu zen ustez eta Uharteko bestak zirela. Leio bat ideki zien doi-doia, eta hor egon harritia, koblakaria hasi baitzen kantuz, pertsu pollitak emanez, erdi kaskoin eta erdi euskaldun, Pettiriren ihizkia bezala:

Pettiri Uhartekoa, ah qu’il était bon chasseur!

Erbi bat atxeman zien, dans un buisson, par bonheur,

Hogoi egun hila zela, ah qu’il avait bonne odeur,

Hartarikan jastatzeko, il fallait avoir du cœur!

Pettiri aipatia da, à travers tout Garazi,

Lagun baten kolpatzeko, il a un fameux fusil,

Satorrak ere hunak zazko, avec un peu de persil,

Zinka bat bota dezagun, en l’honneur de Pettiri!

Ai-ui, ai-ui, ai-ui, hi-hi-hi-hi...

Gizon gisakoa eta untsa ikasia zen Pettiri. Bai eta ere arras atxikia Garaziko ohidureri. Berehala esku zartaka hasi zen, irri handi batekin. Gero ideki zien, zabal-zabala, ezkaratzeko borta gazte guzieri, jan zezaten ogi ta gasna baso bat arnorekin.

Ihiztari famatiak,

Erosiz geroz urtzoak,

Oi zer oihu ta irriak

Egiten ditu auzoak!

36- «Akungoan» artzeko

Igandeko mus partida eginik ohiko ostatian, Jakes Turrut, Pettan Begiluze, Gilen Zikiteroa, eta Pattin artzaina, beren atsalaskariaren egiten ari ziren ardi gasna baten aintzinian, noiz eta ere idekitzen baita, ixil-ixila karrikako borta...

— «To, gure Amerikanoa hemen diagu!» erran zien Pettanek, atearen gihiletik agertu baitzazkoten Pettiri Uhartekoa ederrenetarik beztitia: soinekoak untsa lisatiak, xapel pollit bat burian, eta triparen aintzinian urre gate bat zarpatik dilindan.

— «Alaintso!» erran zuten lau adixkidek, harritiak, «norat ari xira hola? Xauri hunat, eta tira gasna huntarik!» Bana Pettiri xutik egon zen kexatia iduri:

— «Norat, ari nizan? Itzultzen niz, orai berian, Uharte-Garazirat. Ez ditut gehiago ikusten ahal ere karrika huntako Donibandar jeloskor eta faltsiak. Aditu izan dut zernahi erranka artzen direla denak ene kontra: batek jeikitzen nizala ohetik hameka orenetan, bestiak beti ostatietan nizala ihizirat ezpalinbaniz joaiten, eta alfer tzar bat nizala... Debrien urdiak!... Egia izan balitz ere, nik bezala egin dezate, ahal dutenek!»

— «Etxitela samur Pettiri», erran zakoten, elgarrekin gure lau lagunek, «hemen ez dixigu jeusik erten!»

— «Ba, bana pentsatzen!... Zer uste duzie ala, ez dakitala zer den zorigaitza, eta hogoi urtez Ameriketan jostatu nizala, beti bakarrik Nevadako mendi izigarrietan?

— «Zer debru ari xinen, hanbeste denbora hantik jeutsi gabe?» galdegin zakon Pattin Artzainak, irriz karkailan.

— «Zer ari nintzan? Berehala jakinen duzie.» Eta gure Amerikanoak, alegia zerbait xekatzen bere orroitzapenetan:

— «Ari nintzan... ”Akungoan”!»

— «Akungoan?» oihu egin zuten denek, «zer ote da ofizio bitxi hori?»

Ordian, Pettirik, bi eskiak sakeletan sartuz eta ezti-eztia:

— «Akungoan artzeko, jaunak, aski duzie ibiltzia egun guzia atabal joile baten gihiletik, eta kakile delarik, haren bi makilen atxikitzia... Horra zer den Akungoa!»

Hortan, gure Pettirik agurtu zitien ostatuko Donibandar guziak, eta joan zen Uharteri buruz, lau adixkidiak utzirik ahoa zabal-zabala.

Jeloskorrak galdegin zautan:

Dirua nola duk atxeman?

Ihardetsi nakon ordian:

Ari bainintzan ”Akungoan”!

37- Karlixtak, sasi gudua hasi zelarik

 Karlixten kontra egin zuten ixtorio hau

Don Karlos Espainiatik joanez geroz, eta bakia berriz jin orduko, Karlixtak itzuli ziren etxerat arrunt etsitiak. Hartako beharbada etzuten aise kondatzen zer izigarrikeriak ikusi zituzten armetan. Batzutan ahatik, gerla tzar hartaz trufatzeko, erten zuten nola ari izan ziren joka, kasik armarik gabe Nafarroko mendietan, egunaz gordeka, gauaz guduka, eta bethi leherrin artio lasterka... Gaizo mutikoak! Gerla hasi zelarik eta gudukatzeko etzuten makilak edo ganitak bezik!... Halere, jende zonbait hetaz trufatzen ziren eta ixtorio hau kondatzen.

Behin batez omen, Madrileko soldadoak, (delako Krixtinoak edo Pezeteroak), sartu ziren herri ttipi batian jakinik han gordetzen zirela Xapel-Gorri andana bat. Bainan Karlixtak aspaldi ohartiak, zalu-zalia mendi baten kaskorat joan. Gero, hor egon ziren barrandan, hea zer gertatuko zen.

Ordian, Karlixten aintzindariak sasu handi baten gihiletik, bere goaitatzaliari:

— «Hor dira ala fan dire?»

Goaitatzaliak, bonetaren puntta bezik agertuz, eta so egin eta behereko zelaiarat:

— «Hor dira, hor dira ! Herriko plazan dira...»

Buruzagiak eztiki bere gudarieri:

— «Aphal buriak, aphal!...»

Hantik laster, aintzindariak berriz:

— «Hor dira ala fan dira?»

Goaitatzaliak ahapetik:

— «Hor dira, hor dira! Etxe guzietan sartzen dira...»

Buruzagiak gudarieri:

— «Aphal buriak, aphal!...»

Oren erdi baten barne, buruzagiak:

— «Hor dira ala fan dira?...»

Goaitatzaliak oihuka:

— «Fan dira! Fan dira! Ez da ageri bat ere...»

Buruzagiak xutituz eta debriak hartia:

— «Aintzina, mutilak, hil edo bizi!...»

Hortan, Xapel-Gorri guziak, jauzika mendiari behera, heldu dira berriz herrirat, eta han espantuka, Pezeteroak haizatu zituzten bezala...

Colonel Jean-Baptiste Pétré, 61 urte, 1957eko irailean, Donibane Garazin.

Santa Cruz apeza, Le Monde Illustré, 844 zb. 1873eko ekainaren 14 an, 372 h.